Een dode vis

Maandag 16 november 2015. Europa ontwaakt uit een chaotisch en ontredderd weekend en er is iets verschoven. Alles staat op een andere plek. De boel is verplaatst, omgekeerd, door elkaar geschud. Een zenuwstelsel is blootgelegd.
Acht paar jongenshanden brachten de vrijdag daarvoor een gigantische massa in beweging. Hun vingers trokken parkeerbonnetjes uit een automaat, typten een smsje: “Laten we gaan”, lieten een mobiele telefoon in een prullenbak glijden. Zweterige handpalmen omsloten het ontstekingsmechanisme van een bomgordel, wijsvingers kromden zich om de trekker van een Kalasjnikov, voelden weerstand, drukten door.
De status op maandagochtend: 129 doden, 352 gewonden. De Franse president François Hollande vraagt in het Paleis van Versailles een minuut stilte aan parlement en regering en begint vervolgens een toespraak met de woorden: La France est en guerre.

Op een Amerikaanse militaire basis in Jordanië worden bommen in gereedheid gebracht. Straaljagers worden bemand, Hellfire-raketten geprepareerd. GPS-coördinaten worden nog een keer extra doorberekend en ingevoerd. Het doel van de aanval is Raqqa, Syrië, het hart van het IS-territorium, van waaruit het communiqué werd verzonden dat de aanslagen opeiste.
Vlak voordat de operatie van start gaat, loopt een luitenant, een kolonel of misschien zelfs wel een generaal de opstelling nog een laatste keer langs en schrijft met watervaste stift vier woorden op de kernkop van iedere bom. Het zijn daadkrachtige letters, elk woord begint met een kapitaal. Geen lussen, geen versieringen, een heldere boodschap: From Paris, With Love.

essay-1

Een foto van de beschreven bommen lekt uit, en in al het mediageweld is dit het beeld dat mij het meeste raakt. Het beeld dat voor mij meer verslagenheid uitdrukt dan alle foto’s van bloemenzeeën en rouwende mensenmassa’s bij elkaar, misschien juist door de armoedige verwijzing naar een gelijknamige actiefilm uit 2010, met John Travolta in de hoofdrol. Dit is een primaire reactie die maar één doel dient: gezichtsbehoud. Hier probeert iemand controle te herwinnen, in te grijpen in een onbevattelijke werkelijkheid, Het Grote Gelijk koste wat kost zijn kant op te trekken. Hier probeert iemand plaats te bepalen door een beweging te maken.
Die plaatsbepaling is een collectieve bezigheid in de week na de aanslagen. Wie niet over bommen beschikt vormt een mening, past zijn profielfoto tijdelijk aan naar de Franse driekleur, maakt zich boos over vluchtelingen of de verslaggeving van de NOS, is bang voor de bebaarde Arabier in de metro, vraagt zich af waarom niemand zijn nationale monumenten met vlaggenkleuren verlicht voor de dagelijkse aanslagen in Irak, Libanon, Syrië.

Het kunstwerk Gesture van de Nederlandse beeldend kunstenaar Thomas Kuijpers bestaat uit honderd minimalistische lijntekeningen van handdrukken. Het zijn de handen van wereldleiders, details van persfoto’s gemaakt tijdens een staatsbezoek of een diplomatieke top. De tekeningen zitten in strakke, zwarte lijsten waar een goudkleurige plaatje onder is gemonteerd. Daarop staan de namen van de wereldleiders waar we mee te maken hebben: Chávez | Merkel, Putin | Obama, Rasmussen | Erdogan, et cetera.
De diplomatieke handdruk is een gebaar dat hoofdzakelijk bestaat om vastgelegd te worden. De werkelijke betekenis of invloed kunnen we zelden volledig doorgronden, het echte gesprek vindt immers bijna altijd achter gesloten deuren plaats. De handdruk is niet meer dan een symbool, de representatie van een uitwisseling tussen twee mensen die nog veel meer mensen vertegenwoordigen, die staan voor geschiedenis, voor grenzen, meningsverschillen en bondgenootschappen. Het is een bewijsstuk, een boodschap aan de buitenwereld: hier wordt iets in beweging gezet.
Kuijpers stuurde zijn tekeningen, zonder te vermelden om welke handen het ging, op naar Amerikaanse lichaamstaalexperts. Aan hen de opdracht te analyseren welke communicatiesignalen in de handen verborgen zaten. De e-mailcorrespondenties zijn onderdeel van het kunstwerk en openen een heel spectrum aan verhaalmogelijkheden. Ongeacht of de interpretaties kloppen, wie de tekeningen na het lezen van de e-mails opnieuw bekijkt, ziet dezelfde handen, maar denkt aan andere personen. De wereldleiders vallen uit hun pose en uit het betekenisraam dat de toeschouwer hen zelf heeft toegekend. Ze lijden, soms positief, soms negatief, gezichtsverlies.

essay-2

“Even though the initiator may seem to have an enthusiastic attitude towards the receiver, he in fact lacks confidence himself.”

“The left hand surrenders and gets shaken gently. Formal, but very friendly, maybe even flirtatious.”

“The skin gets wrinkled, and the favour is not returned by squeezing back in equal strength, which tells me that the one on the left gives the other person control of the situation.”

“This type of handshake is often referred to as ‘the dead fish’ (the left hand being the fish in this case).”

Ik zie Gesture in het Arnhems Museum als onderdeel van de tentoonstelling ‘Millennials’ en ik kan mijn ogen er niet vanaf houden. Het is als kijken naar een gesprek dat voor een green screen is opgenomen en telkens als je het filmpje opnieuw afspeelt heeft iemand de achtergrond aangepast: strand, jungle, Zaanse Schans, de skyline van New York, in iedere context krijgt het gesprek een andere betekenis.
Als ik een laatste blik werp op de handdruk van Putin en Obama moet ik denken aan De wetten, de debuutroman van Connie Palmen. In het laatste deel schrijft hoofdpersonage Marie Deniet brieven aan haar psychiater, waarin ze op zoek gaat naar manieren om haar eigen leven van betekenis te voorzien en zich afvraagt of ze dat überhaupt zelf wel kan. Op een gegeven moment schrijft ze: ‘Ik wil wel tegen de wereld preken, de mensen leren hoe ze die taal moeten beluisteren, die onder de voorvallen in hun leven schuilgaat. Dan kunnen ze zelf ook weer mensen worden, die de wereld bevrijden van haar stomme zinloosheid, van de nodeloze, zwijgende aanwezigheid van de wereld. Anders heb je toch geen leven, als je daar niet toe in staat bent?’

Toen ik de foto van de From Paris, With Love-bommen voor de eerste keer zag, voelde ik een mengeling van walging en berusting. Walging omdat geweld met geweld gewroken werd, berusting omdat machtsvertoon in zo’n onbegrijpelijke en gruwelijke situatie voor een kort moment voldoening kan geven. De werkelijkheid voltrekt zich nou eenmaal graag via een simpele oorzaak-gevolgstructuur: geen enkele daad kan zonder consequenties blijven. Op die manier krijgen gebeurtenissen alleen op een basaal niveau betekenis, je kunt ze niet losweken van hun context, hun oorzaak of gevolg, hun relatie tot je eigen positie of die van een ander, daar is geen ruimte voor als je iets te verdedigen hebt. De kolonel, luitenant of de generaal gaf geen diepere betekenis aan de bommen door er een boodschap op te schrijven, de woorden onderstreepten alleen de onvermijdelijkheid van een reactie.

essay-3
Fictie is een valluik onder de werkelijkheid. Het onderzoekt en bevraagt met een omweg. Het is de e-mail van een lichaamstaalexpert die een interpretatie aanwakkert, die van een handdruk een verhaal maakt. Fictie stuurt aan op gezichtsverlies in plaats van gezichtsbehoud. Het grijpt in in de werkelijkheid zonder dat daar consequenties aan vast zitten. Het maakt met twee ferme ellebogen ruimte voor nuance, voor alles ná de primaire reactie. Het geeft, soms zorgvuldig geconstrueerd, soms wild en emotioneel, betekenis aan alles wat onbegrijpelijk, gruwelijk of zinloos lijkt. Het herinnert ons voortdurend aan wat het is om mens te zijn, een mens tussen andere mensen. Fictie is geen manier om aan de werkelijkheid te ontsnappen, maar juist een manier om ons er hechter mee te kunnen verbinden.


Dit essay verscheen oorspronkelijk op het digitale festivalcentrum van het Wintertuinfestival. Verschillende schrijvers werden gevraagd te reageren op het thema: dit is echt. Dit essay was een reactie op de stelling: kan fictie betekenis en structuur geven aan een roerige actualiteit?

Advertenties